Naturalizm i relatywizm kulturowy w codziennych wyborach

Naturalizm i relatywizm kulturowy to koncepcje, które mają istotny wpływ na codzienne wybory ludzi we współczesnym świecie. Ich znaczenie objawia się zarówno w indywidualnym podejmowaniu decyzji, jak i w szerokich debatach dotyczących praw człowieka czy oceniania działań oraz wartości w różnych kulturach. Już w pierwszych zdaniach warto podkreślić, że żadna praktyka kulturowa nie jest dobra lub zła sama w sobie – jej ocena uzależniona jest od kontekstu, w jakim jest realizowana [2].

Czym jest relatywizm kulturowy?

Relatywizm kulturowy to podejście zakładające, że kryteria oceny praktyk oraz wartości są zależne od określonego kontekstu kulturowego i nie mogą być uniwersalne dla wszystkich społeczności [2]. Główna cecha tej koncepcji polega na tym, że ocenia się zwyczaje oraz zachowania w obrębie systemów znaczeń i wartości charakterystycznych dla danej grupy. Z tego powodu metody badawcze relatywizmu kulturowego odrzucają własną kulturę badacza jako punkt odniesienia przy analizowaniu kultury obcej [2].

Podejście relatywistyczne podkreśla także potrzebę szacunku dla praw grup mniejszościowych oraz ludności autochtonicznej, ponieważ prawa jednostki nie są oczywiste same w sobie w każdym kontekście [1]. Jednym z istotnych skutków relatywizmu kulturowego jest wstrzymanie się od oceniania obcych praktyk z własnego punktu widzenia [2].

Na czym polega naturalizm w kontekście kultury?

Naturalizm w refleksji nad kulturą wiąże się z założeniem, że nie istnieje zasadniczy podział między naturą i kulturą [4]. Stanowisko naturalistyczne neguje wyjątkowy status kultury i traktuje ją jako przedłużenie czy też przejaw naturalnego funkcjonowania człowieka.

Tradycja klasycznego ewolucjonizmu pogłębiła rozdział tych dwóch sfer, wprowadzając dychotomię natury i kultury oraz sugerując, że są to zjawiska całkowicie rozłączne [5]. Jednak podejście naturalistyczne wskazuje, że kultura nie jest odrębną, samodzielną rzeczywistością wyróżnioną przeciwko naturze [4].

Jaki jest związek między naturalizmem a relatywizmem kulturowym w codziennych wyborach?

Przyjmując relatywizm kulturowy, codzienne wybory są rozumiane jako działania zależne od norm, wartości i schematów ukształtowanych przez konkretną kulturę [6]. Człowiek porusza się po wytyczonych szlakach, tworząc powtarzalny model postępowania zgodny ze skonfigurowanym kulturowo kluczem [6].

Naturalizm w tej perspektywie oznacza, że nie istnieje „czysta” natura niezależna od kulturowych znaczeń – nawet przyroda jest filtrowana przez systemy wartości i znaczeń przypisane jej przez ludzi [6]. Każda decyzja podejmowana na co dzień jest więc efektem nałożenia się wpływów kulturowych na naturalne dążenia i potrzeby jednostki.

Jak relatywizm kulturowy wpływa na ocenę praw człowieka?

W refleksji nad prawami człowieka można wyróżnić trzy podejścia: uniwersalistyczne wskazujące na fundamentalne, wspólne minimum praw dla wszystkich ludzi, relatywistyczne akcentujące różnorodność kulturową oraz pluralistyczne [1]. Zwolennicy relatywizmu kulturowego krytykują uniwersalistyczne prawa człowieka, ponieważ uważają, że narzucanie wspólnych norm prawnych ignoruje lokalną specyfikę oraz zwyczaje różnych społeczeństw [1].

Stosowanie relatywizmu kulturowego sprzyja również akceptacji odmiennych praktyk i postaw, jednak jego konsekwentna realizacja prowadzi do dylematów związanych z brakiem możliwości oceny praktyk, które w innych systemach wartości mogą być uznane za szkodliwe lub niemoralne [1]. Uniwersaliści podkreślają, że relatywizm kulturowy może prowadzić do etycznego nihilizmu, a więc do zanegowania jakichkolwiek uniwersalnych standardów dobra i zła [1].

Dlaczego tolerancja nie równa się relatywizmowi etycznemu?

Bycie zwolennikiem tolerancji nie oznacza automatycznie popierania relatywizmu etycznego [3]. Tolerancja jest postawą, która zakłada uznanie dla odmienności oraz dystans w stosunku do własnych absolutnych przekonań, jednak nie oznacza rezygnacji z posiadania własnych wartości i przekonań [3].

Relatywizm etyczny zakłada, że nie istnieją uniwersalne zasady moralne, natomiast tolerancja pozwala zachować odmienność swoich wartości, wykazując przy tym szacunek dla innych rozwiązań i postaw kulturowych [3].

Jak obiektywizm i subiektywizm wpływają na nasze oceny kultur?

Relatywizm kulturowy doprowadza do wstrzemięźliwości w wydawaniu ocen wobec obcych zwyczajów i wartości, jednak całkowita eliminacja wartości przyswojonych podczas socjalizacji nie jest możliwa [2]. Oznacza to, że zachowanie pełnego obiektywizmu podczas porównywania różnych kultur jest praktycznie niewykonalne.

Aby dokonać adekwatnej analizy odmiennej kultury, niezbędne jest zakwestionowanie własnych schematów pojęciowych i próba zrozumienia badanych praktyk przez pryzmat ich własnych kategorii oraz znaczeń [1]. Jest to proces wymagający świadomości własnych uprzedzeń i granic poznawczych [2].

Jak przebiega proces poznawczy relatywizmu kulturowego?

Poznanie odmiennej kultury wymaga krytycznego nastawienia do uniwersalności własnych pojęć i kategorii oraz wysiłku zrozumienia obcej perspektywy [1]. Badacz lub uczestnik danego społeczeństwa musi próbować interpretować zachowania innych, sięgając po wyobrażenia i definicje zakorzenione w tej konkretnej kulturze, co pozwala na bardziej obiektywne porównanie systemów wartości [1].

Niezwykle ważna jest świadomość, że zawsze istnieje bariera wynikająca z własnych doświadczeń kulturowych, której nie można całkowicie zniwelować [2]. Jednak próba przezwyciężania tych barier pozwala na głębsze oraz bardziej zniuansowane zrozumienie różnic kulturowych.

W jaki sposób naturalizm i relatywizm kulturowy współkształtują światopogląd jednostki?

W dobie nowoczesności i ponowoczesności, współistnienie odmiennych systemów wartości powoduje powstawanie relacji „my–oni”, gdzie konkurencyjne tożsamości zbiorowe pragną uznania i znalezienia własnego miejsca w pluralistycznej rzeczywistości [3]. Kompromis wobec różnorodnych postaw staje się koniecznością społeczną.

Naturalizm i relatywizm kulturowy wpływają więc na światopogląd człowieka, warunkując sposób podejmowania decyzji, ocenę otoczenia oraz samych siebie. Teoria wskazuje na sprzężenie, w którym każdy codzienny wybór przefiltrowany jest zarówno przez uniwersalne ludzkie potrzeby, jak i indywidualne kulturowe schematy interpretacyjne [6].

Jakie są główne krytyki relatywizmu kulturowego?

Relatywizm kulturowy spotyka się z krytyką ze strony stanowisk uniwersalistycznych oraz konserwatywnych. Uniwersaliści podkreślają, że powstrzymywanie się od ocen moralnych grozi popadnięciem w etyczny nihilizm i zanegowaniem konieczności stosowania uniwersalnych standardów [1].

W środowiskach konserwatywnych akcentuje się natomiast zagrożenie relatywizmem wartości oraz utratę silnych więzi jednostki z kultywowanymi wartościami [2]. Te wątpliwości dotyczą zarówno sfery teoretycznej, jak i praktycznych rozstrzygnięć podejmowanych przez ludzi na co dzień.

Dlaczego codzienne wybory są kształtowane przez kulturę?

W praktyce codzienne życie jednostki polega na podejmowaniu decyzji według wymodelowanych przez kulturę szlaków interpretacyjnych [6]. To sprawia, że nawet najprostsze reakcje i wybory są częścią powtarzalnego schematu, nasyconego znaczeniami przypisywanymi przez określony porządek kulturowy.

Przyroda, autonomia oraz pierwotne potrzeby nie funkcjonują w oderwaniu od nadanych im sensów kulturowych – wszystko jest filtrowane przez wartości, narracje i klucze interpretacyjne konkretnej społeczności [6].

Czy dostępne są mierzalne dane dotyczące wpływu naturalizmu i relatywizmu kulturowego?

Obecnie dostępne analizy dotyczące naturalizmu i relatywizmu kulturowego opierają się głównie na jakościowej refleksji teoretycznej i nie dostarczają konkretnych statystyk, liczb ani mierzalnych wskaźników dotyczących ich wpływu na codzienne decyzje człowieka [6]. Refleksja ta pozwala jednak głęboko i kompleksowo zrozumieć mechanizmy rządzące wyborem i oceną praktyk społecznych w różnych kulturach.

Źródła:

• [1] https://teoriakulturyumk.wordpress.com/2013/12/16/relatywizm-a-prawa-czlowieka/
• [2] https://pl.wikipedia.org/wiki/Relatywizm_kulturowy
• [3] https://filozofuj.eu/wojciech-jozef-burszta-relatywizm-kulturowy-czym-jest-a-czym-byc-nie-powinien/
• [4] https://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/handle/11716/768/PM551–Kultura-osoba-tozsamosc–Majcherek.pdf?sequence=4&isAllowed=y
• [5] https://www.wydzfilhist.uni.lodz.pl/fileadmin/Wydzialy/Wydzial_Filozoficzno-Historyczny/Jednostki/Instytut_Etnologii_i_Antropologii_Kulturowej/Oblicza_Natury.pdf
• [6] http://zbc.uz.zgora.pl/Content/30792/PDF/kulturowe.pdf